İMAMET

Caminin, Mekke'de nasıl başladığını ve Hz. Peygamber (s.a.v.)'in bunu Medine'de nasıl geliştirdiğini daha önce belirtmiştik. Caminin, manevi, siyasi, sosyal vs. gibi çok yönlü özellikleri olduğunu daha önceki bölümlerde işlemiştik. Bu bölümde, imamın vazifelerinden bahsetmek istiyorum. Filhakika cami gibi, imamın da iki vazifesi vardır: Maddî ve manevî.

Daha önce caminin bir namaz kılma yeri, bir hapishane, istişare edilen bir yer, yabancı heyetleri kabul etmek için kullanılan bir yer olabildiğini görmüştük. Başka bir tabirle cami, bir parlamento binası niteliğinde idi. Orada yerli ve yabancı heyetler, kabul ediliyor, dinî ve siyasî mevzular görüşülüyordu.

İmam'ın cuma günü hutbe okuması lazımdır. Hz. Peygamber (s.a.v.), müslümanlara bir diyeceği olunca, onu istediği zaman söylerdi. Fakat cuma günleri, cuma namazında, bir hutbe okuması, mecburi idi. Cuma namazı hususunda dikkatimizi çeken bir nokta da şudur ki, sadece şehirde yaşayan müslümanlar değil, fakat civar köylerde yaşayanlar da, cuma günleri, cuma namazı için, Medîne'deki büyük camiye geliyorlardı.

Şu halde bundan çıkaracağımız ilk netice şudur ki, Devlet Başkanı, şehir ve şehir civarındaki vatandaşlarıyla, ümmeti ile bu şekilde temas kuruyordu. Şurası muhakkaktır ki, herhangi bir yerde Devlet Başkanı ile halkı arasında oluşan böyle bir beraberlik bir müşavere ortamı doğurur. Burada birbirinden ayrı iki hususiyet ön plana çıkar: Birincisi; idareden veya herhangi birmemurdan müştekî olan şahıslar, bunları iletecek bir imkan bulabilirler. İkinci olarak da, bizzat Devlet Başkanı, halkın görüşünü öğrenme fırsatı bulur.

Farzedelim ki, Devlet Başkanının halkla temas etme imkanı olmasın. Bu durumda, idareden veya herhangi bir memurdan müşteki olan ben, şikayetimi Devlet Başkanına iletemediğim için, içimde Hükümete karşı bir kin doğar. Bu durumun oluşmaması için İslamiyet’te Devlet Başkanı, her vatandaşla günde beş defa temas etme imkanına sahip kılınmıştır. Başka bir tabirle söyleyecek olursak Hz. Peygamber (s.a.v.), İslam’da namazı ve camiyi böyle bir konuma oturtmuştur. Bu iki müessese, sadece manevi yönden, kulun Allah ile temas etmesini sağlamak için değil, aynı zamanda maddî yönden vatandaşın Devlet Başkanı ile temas kurmasını sağlamaya da yöneliktir.

Filhakika, Hz. Peygamber (s.a.v.)'in tatbikatına göre, bölgenin valisinin, aynı zamanda caminin de imamı olması gerekmektedir. Farz edelim ki, taşranın bir bölgesi var. Bu bölgenin valisinin o bölgede imamet vazifesini de ifa etmesi gerekmektedir. Bu bölge bir sancak ise, o sancağın valisinin namazı kıldırması lazımdır. Şayet bu bölge başşehir ise, Devlet Başkanının namazı kıldırması lazımdır. Başka bir tabirle Fransa'da Devlet ile kilisenin birbirinden ayrıldığı gibi İslam'da, Devletle Din, birbirinden ayrı değildir. Şu noktayı açıklığa kavuşturmak gerekir. Herhangi bir caminin imamı, o bölgenin valisi olmuyor, bilakis, o bölgenin valisi aynı yerin camisinin de imamı oluyor ki, bu onun için bir imtiyazdır.

Netice olarak şunu görüyoruz: Bu bölgede yaşayan bir vatandaşın, herhangi bir şikayeti varsa, günde beş defa, bu bölgenin valisini görüp, şikayetini ona arz etme imkanını bulabilir. Bunun sonucu olarak, bu bölgedeki herhangi bir memur, daima korku ve sorumluluk içerisindedir. Kendi kendine şöyle düşünecektir: «Şayet, ben bu adamın işini yapmayacak otursam, bu adam camiye gidip, beni şikayet edebilir ve bu da bir ceza almama sebep olabilir» deyip, hal ve harekatını düzeltecek ve doğru olanı yapmaya mecbur olacaktır.

Farzedelim ki, o bölgenin reisi veya valisi; vatandaşın işini aksatıyor. Bu takdirde, vatandaşın, başkente gidip günde beş defa Devlet Başkanını camide görme ve ona şikayetini arz etme imkanına sahiptir. Aynı ceza, valiye de tatbik edilir. Valiler de bunu bildikleri için, davranışlarında daha doğru dürüst olurlar.

Hz. Ömer (r.a.)'nın hilafeti zamanında bu müeyyidenin daha da geliştirildiğini görüyoruz. Hz. Ömer (r.a.) hac farizası için, her sene hacca gidiyordu. Aynı zamanda, İslam Devleti'nin bütün valilerinin de her sene hac için Mekke'ye gelmelerini emir buyurmuştu. Hacc sırasında, Hz. Ömer (r.a.) Mina'da bütün müslümanlara şöyle hitab ediyordu: «Kimin, valiler hakkında bir şikayeti varsa, bana bildirsin». Tarih kitapları, Hz. Ömer'in kaç tane valiyi, şikayet edenin gözü önünde dövdüğünü kaydetmektedir.

Netice olarak cami ve daha geniş bir manada hac, idare eden devlet idarecileriyle, idare edilen halk arasında bir temas kuruyordu. Zamanımızda, her hükümet kamuoyu ile temasta bulunmaya büyük bir değer vermektedir ki, bunu İslamiyet ondört asır evvel, Hz. Peygamber (s.a.v.) ve O'ndan sonraki devirlerde tatbik edilen bir usulle ortaya koymuştur.

Cami, çeşitli şeyler için kullanılabilir. Fakat herşey için camiyi aynı zamanda kullanmaya gerek yoktur. Mesela; Hz. Peygamber (s.a.v.), Medine'deki büyük camiyi inşa ettiğinde, camide «suffe» denen bir okul vardı. Fakat daha sonra, okul için başka binalar yapıldı. Ve okul için camiyi kullanmaya lüzum kalmadı. Yine gördük ki, bazı hallerde cami hapishane olarak da kullanılmıştı. Fakat daha sonra, hapishane olarak kullanılmak üzere binalar inşa edildi ve bundan sonra caminin hapishane olarak kullanılmasına lüzum kalmadı.

Başlangıçta, Hz. Peygamber (s.a.v.), heyetleri, camide kabul ediyordu. Bu heyetler ister müslüman, ister gayr-i müslün olsunlar... Daha Hz. Ömer (r.a.) zamanında, Devlet Başkanının özel surette bir binası (Darü'l-îmare) vardı ki, Hz. Ömer (r.a.) gelen heyetleri camide değil bu evde kabul ediyordu. Bu demek oluyor ki, zaruri ihtiyaç varsa, cami her şey için kullanılabilir. Fakat zaruri ihtiyaç yoksa, cami gayr-i dini olan şeyler için kullanılmaz.

Daha önce o bölgenin reisinin aynı zamanda o bölgenin caminin imamı da olması gerektiğini belirtmiştim. Ancak Abbasilerde görüyoruz ki, Halife'nin, günde beş vakit, başşehrin camisine gelip namaz kılması için vakti yoktu. O, namazını evinde kılıyor ve camiye ara sıra (mesela; bayram namazlarında) geliyordu. Halife, bütün camiler için ayrı imamlar tayin etmişti. Ve bizzat kendisi, yalnız, bayram namazlarını kıldırıyordu. Bu şekilde hareket etmek iyi midir, kötü müdür? Bu benim konumu aşan bir tartışmadır. Benim yaptığım bu olayın tarihî seyrini ve bu konudaki değişiklikleri belirtmektir.

Şimdiye kadar, vatandaşların, idare aleyhine yapabilecekleri şikayetler üzerinde durdum. Aynı şekilde hükümet, herhangi bir mevzuda, halkla istişare yapmak istese, bu istişare yine camide yapılırdı. Filhakika, Asr-ı Saadet'te Peygamber herhangi bir mevzuda Kur'an-ı Kerîm'de serahat (açıklık) varsa, hiç kimseyle istişare etmezdi. Fakat sarahat yoksa Hz. Peygamber (s.a.v.), maddi meselelerde ashabı ile istişare eder, o meselelere öylece hal çaresi arardı. Hatta diyebilirim ki, Hz. Peygamber (s.a.v.) ashabı ile hem dini ve hem de siyasi meselelerde istişare ediyordu.

Mesela; başlangıçta, namaz vakitlerini bildirme, yani ezan meselesi vardı. Kur'an-ı Kerîm'de, bu mevzuda bir sarahat olmadığı için Hz. Peygamber (s.a.v.) bütün Medine halkına, namaz vakitlerini nasıl bildireceğini bilmiyordu, işte bunun için ashabı ile istişare etti.

Bazıları dediler ki; «Ateş yakalım, ve ateşin dumanını görünce anlaşılsın ki, namaz vaktidir.» Diğer bazıları, Hristiyanlarda olduğu gibi, çan kullanılmasını istediler. Bu hadise bilinen bir olay olduğu için detaylara girmek istemiyorum. Sonuçta Hz. Peygamber (s.a.v.), ashabı ile istişare ederek, ezanı te'sis etti. Buna göre bir müslüman, yüksek sesle «Allahu Ekber, Allahu Ekber...» diye ezan okuyacak ve Medine halkı bunu duyacak ve camiye geleceklerdi. Ezan, tamimiyle dinî bir meseledir.

Hz. Peygamber (s.a.v.), aynı zamanda camide, aynı minberden, tamamiyle siyasi ve maddi olan meselelerde de, ashabı ile istişare ederlerdi. Uhud savaşından evvel, «Şehirden çıkıp, düşmanla şehir dışında mı savaşmalı yoksa, şehirde kalıp müdafaa harbi mi yapmalı» hususunda Hz. Peygamber (s.a.v.), camide ashabı ile istişarede bulunmuştur. Sadece istişare için değil, başka ihtiyaçlar için de Hz. Peygamber (s.a.v.) camiyi kullanıyordu. Tebük seferinde paraya ihtiyaç vardı ve Hükümetin yeterli parası yoktu. Hz. Peygamber (s.a.v.), müslümanları camide topladı ve kuvvetli Bizans ordusunun karşısına çıkarılmak üzere 30.000 kişilik bir ordunun teşkili için müslümanlardan yardım isteyerek şöyle dedi: «Yardım etmeniz lazımdır. Para verin, çünkü Hükümet'in yeterli derecede imkanı yoktur; bu paraya ihtiyaç vardır.»

Bunun üzerine, her müslüman, kendisine terettüp eden yardımı camiye getirdi. Bu husustaki teferruat çok ilgi çekicidir. Şöyle ki: Hz. Peygamber (s.a.v.), insanların psikolojisini ve iyilik yapmaları için onları nasıl teşvik edeceğini biliyordu. Mesela, Hz. Peygamber (s.a.v.) Tebük seferi için yardım isteyince çok zengin olan Hz. Osman (r.a.), yanlış hatırlamıyorsam 30.000 dinar getirmişti. 30.000 dinar, büyük bir meblağdı. Hz. Peygamber (s.a.v.), bu durumdan o kadar memnun olmuştu ki, memnuniyetini şöyle açıklamıştı. «Bugünden sonra Osman ne yaparsa yapsın, Allah O'nu afv etmiştir ve cennetine koyacaktır.» Muhakkak ki, Hz. Osman (r.a.) da övgüden çok memnun kalmış ve yardım miktarını daha da arttırmıştı.

O gün bazı müslümanların binekleri yoktu. Hz. Osman (r.a.) atıldı ve «ben onlara deve veririm» dedi. Ondan sonra Hz. Ömer (r.a.) gelerek 10.000 dirhem getirdi. Dinar değil, dirhem ve 30.000 değil 10.000 adet getirdi. Bu nisbeten daha azdı. Hz. Peygamber (s.a.v.), Hz. Ömer (r.a.)'a sordu: «Evinde ne bıraktın?» Hz. Ömer (r.a.), «Bu sahip olduğum bütün servetin yarısıdır. Varlığımın yarısını Allah yolunda harcanmak üzere veriyorum» dedi. 30.000 dinar, Hz. Osman (r.a.) için küçük bir meblağı ifade ediyordu, çünkü O zengindi. Hz. Ömer (r.a.) ise malının yarısını vermişti ki, bu büyük bir fedakarlıktı.

Bunun için, Hz. Peygamber (s.a.v.) O'na da övgüde bulundu.

Daha sonra Hz.Ebu Bekir (r.a.) geldi. Yanlış hatırlamıyorsam O da 500 dirhem getirmişti. Bu çok az bir para idi. Fakat Hz. Peygamber (s.a.v.) O'na «Evinde ne bıraktın?» diye sorduğunda O, «Allah'ın ve Rasulü'nün sevgisini... Benim sahip olduğum bütün servet buydu ve onu veriyorum» dedi. Şüphesiz bu büyük bir hareketti. Büyüklük, paraya göre değil, nisbete göredir.

Fakat Hz. Peygamber (s.a.v.), her zaman, bu kabil fedakarlıkları kabul etmiyordu. Hz. Ebu Bekir (r.a.)'dan bütün malını, Allah rızası için kabul etmişti. Fakat başka sahabeler, malının tümünü vermek istediklerinde, Hz. Peygamber (s.a.v.) onlara «hayır» demişti.

Yine Tebük seferinde, üç kişi gönüllü olarak isimlerini yazdırdıkları halde, harbe iştirak etmemişlerdi. Hz.Peygamber (s.a.v.) bundan memnun kalmadı ve bu durum uzun bir süre devam etti.

Bu üç kişiye ait kıssa, Kur'an-ı Kerîm'de zikredilmektedir: «(Savaştan) geri bırakılan (ve haklarındaki hüküm geciken) üç kişinin tövbelerini de kabul etti.» (Tevbe süresi, 118). Olayın ilk döneminde Hz. Peygamber (s.a.v.) onları cezalandırmış ve hiç kimsenin bunlarla konuşmamasını istemişti. Bilahare gelen vahiy, onların tevbesinin Allah tarafından kabul edildiğini bildirdi. Bu üç kişiden biri, Allah'ın bu ihsanından yani vahiy ile tevbesinin kabul edilmesinden o kadar çok memnun kaldı ki, Hz. Peygamber (s.a.v.)'e gelip buna karşılık, malının tümünü sadaka olarak vermek istedi. Hz. Peygamber (s.a.v.) bunun üzerine şöyle buyurdu: «Hayır, ailene de biraz bırakmalısın ki, senin ölümünden sonra, onlar muhtaç olmasınlar.»

Bir başka misal de Sa'd b. Ebi Vakkas'a aittir. 8. Hicri yılda, Mekke'nin fethi sırasına Sa'd b. Ebî Vakkas, Hz. Peygamber (s.a.v.) ile beraber Mekke'ye gitmişti. Sa'd, Mekke'de hastalanır. Hz. Peygamber (s.a.v.), O'nu ziyaret etmek için gittiğinde, Sa'd Hz. Peygamber (s.a.v.)'e şöyle der: «Ben çok hastayım ve ölebilirim. Bunun için bütün malımı sadaka olarak bırakmak istiyorum.» Hz. Peygamber (s.a.v.) «Hayır, hepsini vermemen gerekir» dedi ve ilave etti: «Yakın akrabalara da bir şeyler vermek lazımdır». Buna karşılık Sa'd: «Öyle ise, yarısını sadaka olarak vereyim, diğer yarısı da akrabalara kalsın» dedi. Hz. Peygamber (s.a.v.), «Hayır, yarısı da olmaz» dedi. Bunun üzerine Sa'd «O halde üçte birini veriyorum» dedi. O sırada Hz. Peygamber (s.a.v.): «Bu kadarını verebilirsin, fakat bu da çoktur.» dedi. Şu halde görüyoruz ki, Hz. Peygamber (s.a.v. )'in herkese karşı tutumu başka idi. Bu tutum, duruma, şartlara ve psikolojik hareketlere göre değişiyordu. Mesela; önce verdiğimiz örnekte, Hz. Peygamber (s.a.v.), Hz. Ömer (r.a.)'ın malının yarısını sadaka olarak vermesini kabul etmişti. Ve aynı zamanda, Hz. Ebu Bekir (r.a.)'ın servetinin tamamını kabul etmişti. Fakat Hz. Sa'd b. Ebi Vakkas'tan kabul etmedi. Zannediyorum ki, bunun sebebi çok basittir. Zira, Hz. Ömer (r.a.) ve Hz. Ebu Bekir (r.a.)'ın sıhhatleri yerindeydi. Bunlar hasta değillerdi, ölüm döşeğinde de değillerdi. Bunun için, çalışıp kazanabilirlerdi. Oysa Hz. Sa'd b. Ebi Vakkas, çok hastaydı ve ölebilirdi. Ve Hz. Peygamber (s.a.v.) malının tamamını kabul etmiş olsaydı, ölümünden sonra, yakın akrabaları dilenci olacaklardı. Şu halde Hz. Peygamber (s.a.v.)'in kararı, toplumun menfaati içindi. Bunu herhangi bir maliye bakanı kabul eder, fakat bir peygamber kabul etmez. Çünkü Hz. Peygamber (s.a.v.), bir kanun va'z etmek istiyordu ki, bu kanuna göre, hasta olan bir şahıs, malının tamamını sadaka olarak vermemelidir.

Daha sonra, Hz. Sa'd b. Ebi Vakkas’in iyileşip, Hz. Ömer (r.a.)'ın hilafeti zamanında İrak'ı feth ettiğini biliyoruz. Fakat Hz. Peygamber (s.a.v. )'in kararı çok makul idi. Ölmeye yakın olan bir hastanın, malının tamamı sadaka olarak kabul edilmez. Çünkü bu karar, dediğimiz gibi toplumun menfaatine uygun bir karardır.

Caminin bir diğer yönü de vardır ki, bu kadınlarla ilgilidir. Hz. Peygamber (s.a.v.)'in hanımları (müminlerin anneleri), beş vakit namaz kılmak için camiye geliyorlardı. Fıkhî hükümlere ait teferruata girmek istemiyorum. Şu kadarını söyliyeyim ki, kadınların, adet günlerinde, camiye gitmeleri zaten mümkün değildir. Fakat kadınların, bu aylık hastalıklarına dair bir istisna görüyoruz ki, o da bayram gününe taalluk eder.

Kütüb-i Sitte ve diğer hadis kitaplarında bir hadis-i Şerif okuyoruz ki, buna göre, Hz. Peygamber (s.a.v.), bayram günü kadınların da camiye gitmelerini emir buyurmuştur. «Sağlam olsun hasta olsun (yani aylık hastalıkları), yaşlı olsun, genç olsun, bütün kadınların, bayram günü camiye gitmeleri lazımdır» demiştir. Ve Hz. Peygamber (s.a.v.) ilave ediyor: «Aylık hastalık durumunda olan kadınlar, bu hastalıklarından dolayı namaz kılmayacaklar, sadece camide bulunup, hutbeyi dinleyeceklerdir». Muhtemelen bu, Medine döneminin, ilk yıllarında gayr-i müslim olanlara, müslümanların sayısının çok olduğunu gösterip onlara tesir etmek için yapılmıştı. Muhtemelen aynı gaye iledir ki, Hz. Peygamber (s.a.v.)bayram namazına gitmek için herkesin bir tek yoldan camiye gitmesini ve namazdan sonra diğer bir yoldan dönülmesini emretmişti. Yani yüzlerce, hatta binlerce kişi, bir anda şehrin bir sokağından geçecek olurlarsa, müslüman olmayan şehir halkı müslümanların ne kadar kalabalık olduklarını görecek ve bunlardan etkileneceklerdi.

Bu hususta daha fazla teferruata dalmadan netice olarak şunu söylemek istiyorum. Verdiğimiz örneklerden de anlaşılacağı gibi Hz. Peygamber (s.a.v.) zamanında cami, dinî vazifelerde kullanıldığı gibi siyasi, kültürel ve sosyal faaliyetler için de kullanılmıştır.

Bu hususta bir misal daha vermek istiyorum;

Hz. Ömer (r.a.)'ın hilafeti devrine rastlayan. Büyük İslam Tarihçisi îbn Kesir naklediyor ki, her beş vakit namazdan sonra, Hz. Ömer (r.a.) yerinden kalkmaz ve biraz oturup beklerdi. Namazdan sonra o yerinde kalır ve diğer müslümanların bir diyecekleri varsa, kendisine gelip konuşurlardı. Şayet namazdan hemen sonra evine gitmiş olsaydı, halkın teması güçleşecekti. Onun için, o herkesin gelip derdini anlatabilmelerini mümkün kılmak bakımından camide bir süre daha kalırdı. Hz. Ömer (r.a.) bunu her zaman, günde beş defa tatbik ederdi.