HILAFET

Camiden ve Kabe'den bahsettikten sonra başka bir İslamî müessese olan, Hilafet'e geçebiliriz.

Bizzat Hz. Peygamber (s.a.v.), kendinden sonra artık peygamberliğin olmayacağını belirtmişti. Bununla beraber ortaya şu mesele çıktı: Acaba, Hz. Peygamber (s.a.v.)'in şahsiyeti bölünebilir mi, Hz. Peygamber (s.a.v.)'in nebilik yönüne değil de, diğer idari işlerde, O'nun yerine birisinin tayini mümkün müdür, değil midir? Çünkü Hz. Muhammed (s.a.v.), sadece Allah'tan aldığı vahiyleri bildirmekle mükellef bir peygamber değil, aynı zamanda cemiyetin maddi ihtiyaçları olan idareyi yürüten bir devlet reisiydi.

Hz. Peygamber (s.a.v.)'in vefatından hemen sonra, İslam cemaatı, Hz. Peygamber'in yerine bir halife seçmeye karar verdi. Tabii ki bu halife bir peygamber olmayacak, fakat Hz. Peygamber (s.a.v. )'in işlerini yürüten birisi olacaktı.

Bu, çok mühim bir karar idi; üzerinde hiçbir ihtilaf yoktu. Ensar, Muhacirun yani bütün İslam topluluğu, Hz. Peygamber (s.a.v. )'e bir halef seçilmesini ve İslam cemiyetinin başsız bırakılmamasını istiyordu. Bu konuda Hariciler aykırı bir görüş belirtip «Bir halifeye ihtiyaç yoktur» dediler. Fakat bilindiği gibi, bu daha sonraki devre ait bir görüştür. Sahabe zamanında bu ihtilaf yoktu. Herkes, cemiyetin başına geçmesi için bir halifenin seçilmesinde müttefiktirler.

Zannediyorum ki, bütün Hariciler de aynı şekilde düşünmüyorlardı; onlarda da görüş ayrılığı vardı. Harici kollarının herbiri, kendine göre bir görüş ortaya atıyordu.

Bir grup, yani anarşistler, bir başkanın lüzumunu kabul etmiyorlardı. (Burada anarşiyi ve anarşistleri şu manada kullanıyorum: Herkesin hür olduğunu, istediğini yapabileceğini savunanlar ve bir Başkana lüzum görmeyenler. Buradaki maksat fitne fesat değil, başsız, hür bir cemaatı savunmadır. Hatta Batıda, Rusya'da, komünistlerden evvelki dönemde «anarşi» bu manada kullanılmıştır.) Haricilerden bir grup da İslam cemiyetinin başkansız olarak da devam edebileceğini iddia ediyordu.

Bununla beraber, Haricilerin diğer bir kolu, kendilerine bir halife seçmiş ve onlar da seçtikleri kişiye «Emir'ül Mü'minin» demişlerdi. Fakat asıl konumuz olduğu için ben daha ziyade «Cemiyete bir halife seçmek lazımdır» fikri üzerinde duracağım. «Halife'nin, Hz. Peygamber (s.a.v.)'in sülalesinden olmasının gerektiği»ni ileri süren Şii kardeşlerimizin görüşü ile, «Ensar'dan mı seçmeli? Muhacirundan mı seçmeli?» mevzuundaki ihtilaf üzerinde de durmayacağım.

Üstünde durmak istediğim konu, sahabenin seçmeye karar verdikleri halife, bir Kral mıydı, bir Reisicumhur muydu veya başka bir şey miydi?

Konunun anlaşılması için, önce teorik olarak İslam’ın bu meseleye nasıl baktığını bilmek zorundayız. Acaba Kur'an-ı Kerîm, bu mevzuda ne diyor ve müslümanlar bu konuda ne yaptılar? Yani teori ve pratiği, aynı zamanda incelemek istiyorum.

İnsanlık tarihi bize gösteriyor ki, insanlar, umumi olarak hükümet şekli üzerinde müttefik değillerdir. Bazıları bir kral, bazıları bir Reisicumhur, bazıları da cemiyeti idare etmek için bir grup seçiyorlardı. İnsanlık tarihinde bu mevzuda birlik yoktur.

İslamiyet’ten evvelki devrelerden bahseden Kur'an-ı Kerîm, sadece Peygamberlerden değil, aynı zamanda krallardan da bahsetmektedir, ilginçtir ki, Kur'an-ı Kerîm'de monarşi yani krallıktan başka bir idare şeklinden bahsedilmemektedir. Cumhuriyet veya başka bir hükümet şeklinden Kur'an-ı Kerîm bahsetmemektedir. Bu mühimdir. Kur'an-ı Kerîm krallarla ilgili olarak hem iyi ve hem de kötü krallardan bahsetmektedir. Mesela, Fir'avn, Nemrud ve Hızır hikayesinde gemiler ve yolcuları vs. haczeden kötü kralların misali verilmektedir ki, bunlar gibi hareket edilmesin.

Kur'an-ı Kerîm aynı zamanda iyi krallardan da bahsetmektedir. Mesela; Hz. Davud ve Hz. Süleyman... Bunlar sadece kral değil, aynı zamanda Peygamber idiler. Yani bir peygamber aynı zamanda bir kral da olabilir ve tabiidir ki, iyi bir kral.

Böyle olmakla beraber Hz. Peygamber (s.a.v.)'in vefatında, Kur’an-ı Kerîm'i bilen müslümanlar, bir kral seçmediler. Bundan, müslümanların Kur'an-ı Kerîm'de geçen Hz. Davud ve Hz. Süleyman'a ait örnekleri bildikleri, fakat krallığın mecburi bir yönetim biçimi olmadığına kanaat getirerek, farklı bir yönetici seçmekte beis görmediklerini anlıyoruz.

Çünkü müslümanların halife olarak seçtiği, Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Ali (r.a.) -ki, bunlar, müslümanlar için.taklid edilecek bir numunedir- Kral değillerdi.

Karşımıza şu soru çıkıyor: Bu halifeler birer Reisicumhur mu idiler, yoksa başka bir şey midirler? Bu mesele üzerinde durmak istiyorum.

Daha evvel söylediğim gibi, hükümet şekilleri, cumhuriyet, krallık veya bir grup tarafından idare edilme şekli olarak gözüküyor. Acaba, halifeler bir reisicumhur muydular; bir kral mı?. Yoksa daha başka bir şey mi idi yönetim şekilleri? Krallığa dayalı idarelerde krallık, verasetle babadan oğula, veya oğul yoksa başka bir yakın akrabaya geçer. Biz, Hz. Ebu Bekir (r.a.)'ın, Hz. Peygamber (s.a.v.)'in oğlu veya kabilesinden bir kişi olmadığını görüyoruz. Bu kabileye yakın akraba da değildi. Aynı şekilde Hz. Ömer (r.a.) hilafete seçilince, O'nun da Hz. Ebu Bekir (r.a.)'ın ne oğlu ne de yakın akrabası olmadığını görüyordu. Bu durum Hz. Osman (r.a.) ve Hz. Ali (r.a.) için de böyledir. Yani halef, selef arasında, hiç bir akrabalık bağı yoktur.

Şu halde, krallık idaresinde ilk şart, krallığın verasetle intikalidir. Krallık idaresinde ikinci husus da şudur: Krallık müebbeddir. Yani seçilen Kral hayatının sonuna kadar kraldır. Kral, genç veya çok yaşlı olarak ölebilir; fakat prensip olarak bütün hayatı boyunca kraldır. Bazı harpler neticesinde, kral tecavüze uğrayıp, yerinden atılabilir. Bu gibi durumlar yine de krallık yönetimine ait genel durumu değiştirmez. Krallık yönetiminin birinci şartı, krallığın verasetle aynı aileden birine intikali, ikincisi de krallığın bütün hayat boyunca devam etmesidir.

Hepimizin bildiği gibi cumhuriyet idaresi, çok eskiden beri, çeşitli memleketlerde vardı. Cumhuriyet idaresinde iktidarın verasetle intikali mevzubahis değildir. Cumhuriyet idaresinde seçim vardır. Ve bu seçim, belli sürelerde yapılmaktadır. Yani reisicumhur hayatı boyunca seçilmez. Şayet cumhuriyetten maksat, evvelki reisicumhurla hiçbir alakası olmayan birisini, belli bir müddet için seçmek ise, Hulefa-i Raşidin seçiminde bu iki usul da tatbik edilmemiştir.

Birinci olarak, Hulefa-i Raşidin, belli bir devre için değil, hayatları sonuna kadar seçilmişlerdi. Hatta ilerde göreceğimiz gibi, her zaman seçim de olmamıştır. Şu halde, Hulefa-i Raşidin'in birer reisicumhur olduklarını da söyleyemeyiz. Onlar, bir monarşinin kralı da değillerdir. O halde bunlar ne idi? Mesele budur.

Acaba bugünkü manada, devleti idare eden bir grup mu vardı? Hayır. Çünkü idare bir tek halifenin elinde idi.

Mesela; günümüzde Cezayir'i (Bu değerlendirmeler 1975 yılına aittir) örnek alacak olursak, Cezayir'de bir Devlet Reisi yoktur, «İhtilal Konseyi» denen bir grup vardır ki, bu konsey bir nevi hükümettir. Yani grup hükümeti. Fakat bunun da, Hulefa-i Raşidin ile herhangi bir alakası yoktur.

Şayet dünyada mevcut idare şekillerini iki veya üçle tahdit edecek olursak, yani, cumhuriyet, monarşi (krallık) veya bir grupla (oligarşi) idare şeklinden başka hükümet şekli yoktur desek sorumuzun cevabı güç olacaktır. Bunun aksine olarak, Hulefa-i Raşidin'in idare şeklini, kendine mahsus bir idare olarak düşünecek olursak, yani kendilerine mahsus bir hükümet şekillerinin olduğunu kabul edersek o zaman sorunun cevabı kolay olacak ve dördüncü, beşinci hükümet şekilleri vardır diyebileceğiz.

Ve ben şahsen zannediyorum ki, Hulefa-i Raşidin'in idaresi, kendilerine mahsus bir hükümet şekli idi. Onların idaresi, ne monarşi ne cumhuriyet ve ne de bir grupla idare etme şekli idi, Hulefa-i Raşidin'in hükümet şekli, kendilerine mahsus bir hükümet şekli idi. Şu halde, bu bir nevi cumhuriyet ile monarşi karışımıdır. Yani Hulefa-i Raşidin hükümetinde, monarşinin bazı özellikleri vardı: Hayat boyunca seçilmek gibi. Aynı zamanda cumhuriyet idare şeklinden de bazı özellikler taşıyordu. Seçim gibi.

Bu fikir nereden geldi? Yani Hz. Peygamber (s.a.v.)'in vefatından sonra, sahabe niçin cumhuriyet olmayan, monarşi olmayan bu farklı hükümet şeklini seçti? Ben bu idare şeklinin bizzat Arap cemiyetinden geldiğini iddia ediyorum. Bilindiği gibi, Hz. Peygamber (s.a.v.) zamanında Araplar kabilelerden müteşekkil idi. Bilhassa Mekke ve Medine'de, Yani Hz. Peygamber (s.a.v.)'in hayatını geçirdiği yerlerde krallıklar ve cumhuriyet hükümetleri yoktu, sadece kabileler vardı.

Bu kabile insanları iki çeşitli. Bazıları göçebe, bazıları da şehirlerde yaşayan yerleşik insanlardı. Mesela; Mekke nüfusunun ekseriyeti Kureyş kabilesindendi. Birtakım yabancılar da vardı. Ve tarihçiler tasrih ediyor ki, Kureyş kabilesi iki kısımdı:

Bir kısmı, şehirli olup, Mekke'de yaşıyordu, diğer bir kısmı da göçebe idi ve şehirde (Mekke'de) oturmuyorlardı. Mekke civarında ve sahrada yaşıyorlardı. Göçebe olan Kureyş'e Kureyşü'z Zevahir deniyordu. Kureyş'in bu iki kolu arasında aile bağları mevcuttu; yani birbirlerinden, kız alıp veriyorlardı, fakat yaşayış tarzları birbirinden farklıydı. Bazıları göçebe, diğerleri şehirli olarak yaşıyordu.

Acaba bu kabileler nasıl idare ediliyordu? Kabilede her zaman için bir reis vardı ve bu reis kayd-ı hayat şartıyla seçiliyordu. Şu halde, sahabenin, Hz. Peygamber (s.a.v.)'in vefatında bildikleri bir idare şekli vardı: Yani birisini kayd-ı hayat şartıyla seçmek, şu halde sahabe, yabancılardan taklit etme yerine, bizzat kendi idare şekillerini seçtiler.

Kabile reisinin seçimi verasetle değildi. Yani babadan oğula geçmiyordu. Yeni seçilen reisin aynı kabileden olması normal bir şeydi. Bu kabileye göre kabileleri dünyayı temsil ediyordu. Onlar için yabancılar mevzubahis değildi. Şu halde yeni reis, aynı kabileden olması şartıyla eski reisin oğlu olmayabilirdi. Kabilenin ileri gelen ihtiyarları toplanıyor ve yeni seçilecek reis mevzusunu görüşüyorlardı. Yeni seçilecek olanın, eski reisin oğlu veya yeğeni olması şartı yoktu. Kabilenin başka bir ferdi de olabilirdi.

Filhakika, İslamiyet’ten evvelki Arap kabilelerinde en mühim şey, yeni seçilen reisin iyi bir komutan oluşu idi. Çünkü bu kabileler arasında devamlı olarak savaşlar vardı. Şayet kabilenin komutanı iyi bir idareci olmayacak olursa, kabile savaşı kaybeder, harab olurdu. Şu halde, kabile reisi seçiminde ilk aranan şart, seçilecek olanın cesur, kuvvetli ve iyi bir komutan olması idi. Muhtemelen, diğer bazı vasıflar da nazar-ı dikkate alınıyordu. Seçilecek reisin akıllı, zengin vb. olması gibi.

Şüphesiz İslam için, kabilenin yerini İslam ümmeti, müslümanlar toplumu almıştır. Yani seçilecek reisin, aynı toplumdan olması icabeder. Kabile reisi için, kabileden olma şartı yerine, İslam toplumunun reisinin, İslam toplumundan olma şartı vardır. Farzedelim ki, müslümanlar, bir kabile teşkil ediyorlardı. Muhakkaktır ki Peygamber (s.a.v.)'in yerine bir halife seçilince, kabile reisinde aranan şartlar seçilecek olan halife için de mevzubahis olacaktı. Halifenin, çok iyi bir komutan olması, cesur olması, akıllı olması, çok iyi bir müslüman olması, iyi yetişmiş olması... gibi şartları haiz olması gerekiyordu. Para ve zenginlik meselesi mevzubahis değildi. Muhtemelen, bu hüküm Kur'an-ı Kerîm'de geçen ve bir kral için zenginliğin şart olmadığını gösteren ayet-i kerime'ye dayanıyordu.

Herhalde, Kur'an-ı Kerîm'de geçen Talüt hikayesi buna örnektir. Talüt'la beraber yaşayan Peygamber'in yanında, Talüt Yahudilere kral seçilmişti. Yahudi cemiyeti düşmanlarıyla harbedebilecek bir kralı seçmesi için Peygamber'e müracaat ettiklerinde Peygamber «Allah size melik olarak Talut'u seçti ve sizin topluluğunuz buna itiraz ediyor» Cemiyet diyor ki «Bu nasıl kral olabilir? Zengin değil ki?» «Onlara Peygamberleri: Hakikat, Allah size bir padişah olarak Talut’u göndermiştir» dedi. Dediler ki: «Biz hükümdarlığa O'ndan daha layık iken ve O'na maldan da bir bolluk verilmemişken nasıl olur da bizim başımızda padişahlık O'nun olabilir?» (Peygamber) dedi: «Şüphesiz Allah O'nu sizin üstünüze beğenip seçmiştir. O'na, bilgice, vücutça (kuvvetçe) de bir üstünlük vermiştir. Allah mülkünü kime dilerse ona verir. Allah’ın rahmeti, ilmi her şeye yaygın ve lütfu keremi boldur. Gerçek bilicidir». (Bakara suresi, 247).

Peygamber, yahudilerin bu sorusuna cevaben: «Zenginliğin, kral olmak için hiçbir değeri yoktur» dedi. Bunun aksine olarak Peygamber Yahudilere ayet-i kerime'de geçtiği gibi, «Allah ona, bilgice, vücutça bir üstünlük vermiştir» cevabını veriyor. Buradaki ilimden, siyasi bilgi, hukuki bilgi, idari bilgiyi anlayabiliriz. Cisim'den de iyi ve düşmanla harb edebilecek bir komutan anlaşılır.

Şu halde, Hz. İşmuil'in bu misaline vakıf olan müslümanlar, ilim ve cismin, seçilecek olan halife için zorunlu ve fakat zenginliğin mecburi olmadığını düşündüler. Muhtemelen onlar düşündüler ki, Beytü'l-Mal'dan kendisine maaş verilecek, onun için fakirlik veya zenginliğin kıymeti yoktur. Yeter ki, iyi bir komutan, cesur, akıllı, bilgili, dindar bir müslüman olsun.

Mevzuya devam etmeden önce, Talüt ve Hz. İşmuil'e ait bir vak'a vardır ki dikkat çekicidir. Yukarda verdiğimiz örnekte Bir peygamberin varlığında, bir krala ihtiyaç duyuluyor. Bu çok gariptir. Çünkü peygamber, bir kral olarak tavsif edilmişti. O'nun ilmi vardı, vahiy alıyordu; O'na hürmet ediliyordu; bütün toplum tarafından reis -Peygamber olarak tanınmıştı. Bütün bunlara rağmen. Peygamber'den ayrı olarak bir krala ihtiyaç duyuldu. Kur'an-ı Kerîm, bir krala ihtiyaç duyulduğunu açıklıyor ve sebebini veriyor: «Bize bir hükümdar gönder (tayin et) de Allah yolunda savaşalım demişlerdi» (Bakara süresi, 246).

Yani Peygamber İşmuil (a.s.), iyi bir kumandan değildi; savaşta idareyi sürdüremezdi. Peygamber, dînî işler için Peygamber olarak kaldı ve maddî meseleler için de, düşmanlarıyla savaşabilecek iyi bir kral istediler. Muhtemelen, Peygamber Hz. İşmuil çok yaşlı idi, halbuki, harp için genç olan birisine ihtiyaç vardı. Onun için onlar: «Bize bir kumandan ver» diyorlardı.

Şu halde, her iki kuvvetin birbirlerinden ayrılmasına bir şartla İslamiyet cevaz veriyor. Şüphesiz, peygamber Allah yolunu, yani vahiy yolunu takip etmektedir. Aynı şekilde, kralın da aynı kanuna tabi olması mecburidir. Yani siyasette, harplerde vs. gibi yönlerde kral, yine Allah'ın kanununa uymak mecburiyetindedir. Kanun aynı idareciler farklı olabilecektir. Dinî meseleler için bir reis, maddî ve siyasî meseleler için başka bir reis olacak ve fakat ikisi de aynı kanunu takip edeceklerdir.