Hz. Ebu Bekir'i dinlemeye gelenler çoğalınca, (aralarında kadın, erkek, çocuk, yaşlılar vardı) bunlar Hz. Ebu Bekir'in Kur'an-ı Kerîm'de okuduğu, putlar ve putperestlik aleyhindeki ayetleri de dinliyorlardı. İşte bunun için Mekke'liler, Hz. Ebu Bekir'in bu yolla islamiyet'i yaymasına mani olmak istediler.

Fakat Mekkeliler, kendi askeri müttefiklerinin himayesi altında olan Hz. Ebu Bekir'e doğrudan doğruya hücum etme yerine, O'nun hamisi İbn Duğunna'ya müracaat edip, Hz. Ebu Bekir'in bu faaliyetini durdurmasını istediler.

İbn Duğunna, Hz. Ebu Bekir'e şöyle söyledi: «Ben seni insanî bir vecibe olarak himayeme aldım. Ben müslüman değilim, sen müslümansın. Bunun için, Mekke'illerle, ortaya siyasi sorunlar çıkaracak şeyler yapmaman lazım» Başka bir tabirle Hz. Ebu Bekir'e, evinin mescidinde, yüksek sesle namaz kılmamasını söylüyordu. Hz. Ebu Bekir, Hz. Ebu Bekir olduğu için, O'na hemen şu cevabı verdi: «Benim, senin himayene ihtiyacım yok, bana yalnız Allah yeter».

Müşrikler tarafından aynı şekilde işkence gören Hz. Peygamber'in, bu sırada ne yaptığını bilmiyoruz. O'nun bazen gündüz, bazen gece, hiç kimsenin olmadığı bir zamanda Kabe'ye gittiğini biliyoruz. Fakat, evinde namaz kılmak için özel bir mescidi olup olmadığına dair kaynaklarımızda hiç bir yok.

Mesela, kaynaklarda şunu okuyoruz: Bir gün Hz. Peygamber (s.a.v.), Kabe'de namaz kılarken onu gören Ebu Cehil, arkadaşlarına şöyle söylemişti: «Bugün, falan yerde bir deve kesildi. Gidin onun bağırsaklarını ve işkembesini getirin de Peygamber'e bir şeyler yapalım». Mekke'liler bu devenin pis bağırsaklarını ve işkembesini getirdiler ve Hz. Peygamber (s.a.v.) namazda, secdedeyken, bu pislikleri başının üstüne koydular. Bu pislik çok ağır olduğundan, Hz. Fatıma'ya haber verilinceye ve O da koşa koşa gelip, bu pislikleri babasının başından kaldırıncaya kadar, başını yerden kaldıramadı ve secdede kaldı.

Diğer ashaba gelince, onların, şehir dışında, mağaralarda yahut hiç kimsenin bulunmadığı yerlerde namaz kıldıklarını biliyoruz.

Netice olarak şunu demek istiyorum ki, başlangıçta davet için sadece Allah'ın evi Kabe vardı. Mekke'li müşrikler olsun, müslümanlar olsun, ibadetlerini burada yapıyorlardı. Fakat daha sonra; içtimai işkenceler neticesinde, müslümanlar başka çözümler aradılar ve namaz kılmak için evlerinde mescidler inşa etmeye başladılar.

Şüphesiz, o zamanlar, yani müslümanların Mekke'de azınlıkta oldukları, işkence gördükleri bir devirde cami, İslamî bir müessese olarak mühim bir rol oynayamazdı. Fakat Müslümanlar Mekke'yi terk edip, Medîne'ye yerleştiklerinde, caminin önemi artacaktı. Muhakkak ki Caminin inşası, Ensarın hicretten evvel. Hac zamanında Mina'da müslüman olmalarından sonradır. İlk sene müslüman olan Medîne'lilerin sayısı altı kadardı. Bunlar Medine'ye döndükten sonra nasıl ibadet ettiklerine, nerede namaz kıldıklarına dair, elimizde fazla malumat yoktur; umumi camileri mi, yoksa evlerde hususi mescidleri mi vardı, bilemiyoruz. Fakat ikinci sene, Medine'lilerden Mekke'ye gidip, Resülullah'ı ikinci Akabe biatında görüp, müslüman olan grup hakkında, bazı malumata sahibiz.

Bu mevzuda iki rivayet vardır: Bunlardan birincisine göre bu kişiler Medine'ye döndükten sonra Hz. Peygamber (s.a.v.) onlara bir mektup yazıp, namaz hakkında bilgiler vermiştir. İkinci rivayete göre de, önce Medineliler, nasıl ibadet edeceklerine dair sorular sormuş, Hz. Peygamber (s.a.v.) de onlara, bu hususlara dair bir mektup yazmıştır. Bu mektupta Hz. Peygamber (s.a.v.) Medineli müslümanlara şunu yazıyordu: «Cuma günü, yani yahudilerin «şabat»ları (cumartesi ibadetleri)ne başladıkları gün, zeval vaktinden sonra güneş eğilmeye başlayınca, toplanınız ve iki rek'at namazı cemaatle kılınız»

Karşımıza küçük bir mesele çıkıyor: Niçin Hz.Peygamber (s.a.v.) Yahudilere atıfta bulunmuştur?

O sadece, «Cum'a günü iki rek'at namaz kılın»diyemez miydi? Niçin Hz. Peygamber, (s.a.v.) bu şeyleri tasrih ediyor? Ben öyle sanıyorum ki, bunun sebebi, «Cum'a» kelimesinin henüz bilinmemesiydi. Bir çok kelimeler mevcuttu; mesela, bazı yerlerde (Aruba) deniyordu. Bunun için Hz. Peygamber (s.a.v,)'in, Cuma'dan ne kastettiğini yazması lazımdı. Bu hususta küçük bir açıklama daha yapalım:

Yahudiler, cumartesi günkü ibadetleri için bir gün evvel hazırlığa başlarlar. Bütün yiyecek ve ihtiyaçlarını cuma günü hazırlarlar; çünkü onlar cumartesi günü yemek dahi pişiremezler. İşte Hz. Peygamber (s.a.v.) diyor ki: «Yahudilerin, ibadetlerine hazırlık yaptıkları günde cum'a namazı kılınız».

Cuma namazının kılınması şekli hakkında, karşımıza bir kaç mesele çıkmaktadır. Mesela; İmam Hanefî'nin Mezhebine göre, İslamî hükümet olmayan bir yerde cuma namazı kılınamaz.

Mesela ben Paris'te yaşıyorum.

Acaba cuma namazına gitmeli miyim, yoksa öğle namazını mı kılmam lazım? Bu tartışılan bir meseledir. Bu örnekte, bizzat Hz. Peygamber (s.a.v. )'in Medine'deki ümmetine cuma namazını kılmalarını yazdığını görüyoruz ki, o zamanlar Medine'de İslamî bir hükümet yoktu. Medine'nin nüfusu on bin kadar kabul ediliyordu ve bunların içinde müslümanların sayısı yirmiye kadar bile varmıyordu.

İlk sene altı kişi, ikinci sene de oniki kişi müslüman olmuştu ve bunlar aileleriyle birlikte olsa olsa yüz kişi idiler. Medine halkının tamamı müslüman değildi, Yahudiler, Hristiyanlar, putperestler vardı ve müslümanlar, henüz Medine'nin hakimi değillerdi. Şu halde, gayr-ı Müslim olan bir beldedeki müslümanların cuma namazını kılmaları için, bizzat Hz. Peygamber (s.a.v.) emir vermiştir. Bu husustaki rivayet açıktır. Bu rivayete göre: «Bu ilk kılınan cuma namazında sadece oniki kişi vardı.» Yani, cuma namazı oniki kişi ile kılınabilir. Her hal-ü kârda oniki kişi varsa, cumaya izin verilmiştir. Fakat bilindiği gibi, cuma namazının kılınabilmesi için İmam Şafii'ye göre kırk kişinin olması lazımdır.

Netice olarak, Ammar b. Yasir ve Hz. Ebu Bekir (r.a.)'ın mescidinden sonra, üçüncü olarak bu cami vardı. Maalesef, bazı malumat eksikliği olduğundan, bu hadiseyi müteakip caminin nasıl yapıldığını, cuma namazının bu mescidde mi kılındığına dair bir şey bilmiyoruz. Aynı şekilde, o gün hutbe okunup okunmadığına dair de malumat yoktur. Her hal-u kârda, daha sonra Hz. Peygamber (s.a.v.) doğduğu şehri terk edip, Medine'ye yerleşince, caminin çok büyük bir rol oynadığını görüyoruz.

Hz. Peygamber (s.a.v.), Mekke'den çıkınca önce Kuba'ya varır. Mekke güneyde olduğu için Hz. Peygamber (s.a.v.) önce Kuba'ya, daha sonra Medine'ye gidecektir. Hz. Peygamber (s.a.v.) Kuba'da birkaç hafta geçirir. Ve burada bir cami inşaatına başlar. Bu hususta şu Ayet-i Kerime nazil olur: «Ta ilk gününden beri temeli takva üzerine te'sis edilen mescid» (Tevbe süresi, 108). Hz. Peygamber (s.a.v.)'in, bu mescidde irad ettikleri hutbe de zikredilmektedir.

O, Kuba'ya pazartesi günü varmıştı ve müteakip cuma günü, cuma namazı kıldırmış, hutbe okumuştur. Tarihçiler, bu hutbenin metnini yazmışlardır. Her hal-ü kârda, bu mescid, yeryüzünde inşa edilen üçüncü veya dördüncü cami idi. Birincisi, Ammar b. Yasir'in; ikincisi, Hz. Ebu Bekir'in; üçüncüsü, Medine'de cuma namazı kılınan mescid ve dördüncüsü de Kuba mescidi. Daha sonra, Hz. Peygamber (s.a.v.) Medine'ye gitmek üzere Kuba'dan hareket eder. Bunun tarihçesi çok iyi bilinmektedir: Devesine biner ve gider. Her kabile, onu kendi evinde misafir etmek ister, fakat O, «Deveyi salıverin, o nerede durursa, ben orada misafir olacağım» der ve devesi, bugün Mescid-i Nebevi'nin bulunduğu yerde durur. Fakat o devirde burada bir şey yoktu ve boş bir arazi idi. Hz. Peygamber (s.a.v.) cami ve kendi ev halkı için bu araziyi satın alır. O andan itibaren bu cami, Medine'nin belli başlı camisi olarak zamanımıza kadar gelmiştir.

Bu hususta, bir kaç noktayı daha zikredelim:

Mescid-i Nebevi olsun, Kuba mescidi olsun Kabe'ye karşı değil, Kudüs'e karşı inşa edilmişlerdi. Takriben bir sene sonra Vahiy geldi ve Allah-u Teala, Kabe'ye karşı namaz kılınmasını emretti. Birinci kıble ile ikinci kıbleyi tayin eden, Hz. Peygamber (s.a.v.)'dir. Yani O'nun, Mekke'nin ve Kudüs'ün hangi cihetlerde olduğunu tayin edebilecek kadar, teknik bilgisi vardı ve bu pusulasız idi;

Muhtemelen, yıldızlar vasıtasıyla yönler tayin ediliyordu. Yani, Kudüs'e gidilince, hangi yıldızın takip edileceğini O biliyordu. Çünkü O en az iki sefer, Suriye'ye seyahat yapmıştı. Aynı şekilde, Suriye'den dönüp Mekke'ye gidildiğinde hangi yıldızın takip edileceğini biliyordu. Bundan dolayı Peygamber (s.a.v.), Kudüs'ün ve Kabe'nin yönünü tayin edebilirdi.

Şunu ifade edebilirim ki, müslüman mühendisler ve müslüman astronomlar, kendilerinin ilk mühendisi ve astronomunun Hz. Peygamber (s.a.v.) olmasından gurur duymalıdırlar. Camiyi inşa eden ve bu camiye kıble yönünü tayin eden, bizzat Hz. Peygamber (s.a.v.) olmuştur.

Belazuri'nin «Ensabü'l-Eşraf»ında belirtildiğine göre, Hz. Peygamber (s.a.v.)'in Medine'deki hayatı sırasında, Medine'de dokuz cami daha vardı. Cuma namazı için, herkes büyük camiye gidiyordu. Diğer beş vakit namazlar ise mahalle veya kabile camilerinde kılınıyordu. Böylece o devirde Medine'de on camii olduğu anlaşılmaktadır.

Caminin rolünden bahsetmeden, evvel, Hz. Peygamber (s.a.v. )'in cuma namazı kıldığı, altıncı bir camiden söz etmek gerekmektedir. Medine'de, cuma namazı kılınmayan dokuz camiyi, bu listede hesaba katmıyorum. Çünkü bu camilerde cuma namazı kılınmıyordu.

İmam Buhari, Sahih'inde zikrediyor ki, Medine camisinden sonra ilk defa cuma namazı kılınan mescid, «Cuvasa» mescidi idi.

Cuvasa, Mekke ve Medine bölgelerinde olmayıp, Arabistan'ın doğusundadır. Cuvasa, bugünkü Riyad ve Zahran arasındadır. Bunu Buhari dediği için, inanmak lazımdır. Bu demek oluyor ki Cuvasâ halkı, çok erken bir devirde İslamiyet’i kabul etmişlerdir.

Maalesef Buhari, bu hususta fazla teferruat vermiyor. Hicretin birinci senesi mi, ikinci senesi mi, bilemiyoruz. Her hal-ü kârda daha sonra olamaz.

Bu Cuvasa Camisi uzun seneler meşhur bir cami olarak kaldıktan sonra harab olup, kaybolmuştur. Son zamanlara kadar Cuvasa'nın nerede olduğu bilinmiyordu.

Suudi Arabistan hükümeti, bu bölgede arkeolojik kazılar yaptırdı ve Cuvasa Camisi bulundu. Burası, kumlarla örtülüydü ve daha sonra caminin izleri bulundu. Geçen Şevval ayında, bu bölgeyi ziyaret etme bahtiyarlığına kavuştum. Caminin temellerinin hala var olduğunu gördüm. Bu temeller oldukça yüksekti. Önce bir nevi platform (düz alan) inşa edilmiş ve bunun üzerine de cami yapılmış. Bu platformun üzerinde biri mihrab için, diğerleri de ona bağlı olmak üzere üç kemer gözükmektedir. Çok küçük bir minber de mevcuttur; çatısı yoktur. Aynı şekilde sütun vs. de. Eski yapıdan sadece bu platform ve üç kemer mevcuttur. Camiyi olduğu gibi muhafaza etmek için, üzerine bir çatı yapılmıştır. Arkeologların dediğine göre Hz. Peygamber (s.a.v.)'in devrine ait olduğunu öğrendiğimiz bu caminin, güneş, yağmur vs. gibi dış etkenlerden muhafazası için üzerine bu çatı yapılmıştır. Caminin hemen yanında abdest almak için bir çeşme vardır. Bugün için bu çeşme kullanılmamaktadır. Fakat bu gösteriyor ki o zamanlar cami, su bulunan bir yere inşa edilmişti. Aynı şeyi Bedir'de de gördüm. Hz. Peygamber (s.a.v.) zamanında Bedir muharebesi olmuştu. Bu muharebeden sonra, savaşın olduğu yere bir cami inşa edilmişti. Bu cami de, bir çeşmenin hemen yanına inşa edilmiştir.

İslam’da camilerin nasıl başladığına dair bu bir kaç örnekten sonra, müslüman toplum için caminin oynadığı rol ve idaresine geçebiliriz. Çünkü cami sadece ibadet için değil, başka şeyler için de kullanılıyordu.

Şu hususu hemen ilave etmem lazım. O da camiye başka bir fonksiyon (özellik) verilmesi veya verilmemesi hususudur. Caminin ilk rolü namaz için oluşudur. Bundan başka yapacağımız şeyler ihtiyaçlarımıza bağlıdır. Mesela; Medine'deki büyük cami inşa edilince, yanında «Suffa» da bulunuyordu.Bu bir nevi okul niteliğinde idi. Caminin yanında talebeler için ayrı bir bina yapılınca -çünkü sayları çoktu- derslere camide devam etmeye lüzum kalmadı. Demek ki bu, ihtiyaca göre değişmektedir. Mesela; önceleri Suffa'nın talebeleri Suffa'da yani camide yatıyorlardı. Fakat, talebeler için ayrıca yatma odaları inşa edilince, camide yatmaya lüzum kalmamaktadır. Her şey ihtiyaca göredir.